ANA SAYFA            
(Bu sayfa en son 27 Aralık 2008 tarihinde güncellenmiştir.)

 

KAYNAKTAN ÇEŞMELERE
ÜNYE'DE
SUYUN ÖYKÜSÜ - II

Araştırma : Ahmet KABAYEL - Ahmet Derya VARİLCİ
ahmetkabayel@gmail.com
varilci@gmail.com

 

Ünye Tarih Araştırma Grubu

 

Ahmet KABAYEL
 
Ahmet Derya VARİLCİ

 

KAYNAKTAN ÇEŞMELERE
ÜNYE'DE SUYUN ÖYKÜSÜ - II

Yalıkahvesi ÜNYE'de YALILAR - 1880 Yılında Ünye Kumsalında Çaparlar ve Surlar
II. Abdülhamit Han Fotoğraf Albümü - Yıldız Kütüphanesi İ. Ü. Nadir Eserler Bölümü Fotoğraf Albümü


Günümüze Aktaran : Tarihçi Osman DOĞAN - (İlk Kez 06.05.2005 Tarihli Hizmet Gazetesi'nde Yayımlandı.)

“Köprüler yaptırdım gelip geçmeye Çeşmeler yaptırdım suyun içmeye.”
http://www.unyekent.com/konu/24/kaynaktan-cesmelere-unye-8217de-suyun-oykusu
19 Aralık 2008 Cuma

Bölüm III

Sarnıç ve Taşlık Kültürümüz ve Araştırmanın III. Bölümü'nün Yayımlandığı Gazete Sayfası.

Ünye Kent Gazetesi 19.12.2008 - Kaynaktan Çeşmelere Ünye'de Suyun Öyküsü / Bölüm III

            Su Terazisi ve Ünye’nin İlk Su Yolu Projesi :

            Bilinen en eski Ünye Suyu Projesi, kaynağı Balık Değirmeni olan yeraltı suyundan almaktadır. Tabakhane Deresi’nin denize yakın yerinde bulunan bu kaynak, derenin doğusunda, 300 metrelik mesafededir. Bugün halâ kalıntılarına rastladığımız havuzunda toplanan su, pöğrek adı verilen pişmiş çamurdan borularla şehir merkezine ulaştırılır.

            Birleşik kaplar esasına göre çalışan ve terazi adı verilen sistemle su, şehrin altı ayrı merkezinde yapılan havuzlara ulaştırılır. Birbirine pöğreklerle bağlanan havuzlardaki su akımı, seviyenin yüksek olduğu depodan diğerine doğru olmakta, böylece şehrin tamamına su eşit olarak dağıtılmaktadır. Havuzların yanında yer alan çeşmelerin musluklarından şehrin su ihtiyacı karşılanmaktadır. Oldukça görkemli bir görünüşe sahip olan bu anıtsal çeşmeler, Cumhuriyet öncesi dönemden kalma ve çoğunluğu varlıklı kişiler tarafından hayrat ya da sebil olarak yaptırılmışlardır. Hiçbiri günümüze ulaşamamıştır, sadece Döner Çeşme olarak bilinen çeşmenin olduğu yere, eskisine izafeten yeni bir çeşme inşa edilmiştir. Döner Çeşme dışındaki çeşmelerin kimler tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir. Kuyu ve sarnıç suları yanında, Ünye halkı içme suyunu on yıllarca bu çeşmelerden ve kaynağı farklı yerlerden gelen mahalle çeşmelerinden sağlamıştır.


Sağ ve Soldaki Fotoğraflar : Ahmet Derya VARİLCİ / Ortadaki Fotoğraf : Foto Ahmet Hüseyin ŞEN (Resimli Ünye Rehberi)

            Balık Değirmeni havuzuna yakın, Tabakhane Deresi kıyısında yapılan ilk teraziyi, Han Boğazı’ndaki terazi havuzu izler. Bugünkü Fatih Sultan Mehmet Caddesi üzerinde bulunan havuzun 100 metre ilerisinde, Niksar Caddesi’nin denize kavuştuğu tarihî İpek Yolu üzerinde bulunan Kilometre Taşı çeşmeye dönüştürülür. Diğer havuzlar; Büyük Câmi, Orta Câmi ve Eski Hamam’ın yakınındadır. Askerlik Şubesi’nin yanında yer alan son havuzun çeşmesi, iki yüz elli metre ileriye, Yalı Kahvesi’ne yapılmıştır.

            Terazi görevi gören havuzların yanında Anıtsal Çeşmeler yer alır. Çeşmelerden biri Eski Hamam'ın yakınındadır. Ona benzer iki anıtsal çeşme daha vardır. Biri Orta Câmi ile eski iskele arasında kalan yerdedir. Dört musluklu ve görkemli bu çeşmenin olduğu yerde bugün Karagöz Giyim Mağazası yer almaktadır. Diğer anıtsal çeşme, adını verdiği meydanda bulunan Döner Çeşme’dir.

            Döner Çeşme :

            Ulemazâde Ahmet Efendi tarafından annesi Hatice Hanım için yaptırılan Döner Çeşme, dört kenarında kendi ekseninde dönen sütunlar olduğu için bu adı almıştır. 1940’lı yıllarda çeşme yıkılmış, ancak çeşmenin bulunduğu meydan çeşmenin adı ile anılmıştır.

Döner Çeşme Meydanı'nda Döner Çeşme Yerine Yapılan Anneler Çeşmesi.

Fotoğraflar : Ahmet Derya VARİLCİ

            Döner Çeşme'ye ait kitabe yıllar sonra kanalizasyon kapağı olarak bulunmuş ve Murat Kaya isimli bir hemşerimiz tarafından muhafaza edilmiştir. Araştırmalarımız sonucunda, bu kitabenin Döner Çeşme’ye ait olduğu anlaşılmış ve transkribe edilmiştir :

Sene 1299  (Milâdî 1882)
Cennet içre makamın eyleye Hûda
Yarın şefaat eyle ana Muhammed
Mustafa’ya (S.A.V.) sahibü’l-hayrat
Ve’l-hasenat Ulema zâde merhum Ahmed
İle validesi Hatice eyledi inşa
1

(Sağda) Döner Çeşme Kitabesi - (Solda) Anıtsal Bir Çeşme Kitabesi

Fotoğraflar : Ahmet Derya VARİLCİ

            Nadi Çolakoğlu ile bir televizyon programında Hoca Tahsin Gürsoy'la yapılan söyleşide, Döner Çeşme'yi yaptıranın Ulemazâde Ahmet Efendi olduğu ifade edilmiştir. Transkripsiyon sonrası bu kitabenin Döner Çeşme’ye ait olduğu netlik kazanmıştır.

            1993 yılında Belediye tarafından yeniden yaptırılan ve annelere armağan edilen çeşme, görüntü itibariyle eskisine pek benzememektedir.

            Ortayılmazlar Mahallesi Hacıosman Ağa Câmii avlusunda bulunan eski mezar taşları galerisi arasında bir başka çeşme kitabesi daha tespit edilmiştir :

Hacıosman Ağa Câmii Haziresi'nde Koruma Altına Alınan Mezar Taşları

Araştırmacı ve Kütüphaneci İrfan DAĞDELEN Mezar Taşlarında İnceleme Yaparken.

            Muhtemelen Ünye’deki anıtsal çeşmelerden birine ait olan bu kitabeye göre, Uzun Hacı Hüseyin tarafından ihya edilen bir hayrat mevcuttur. Hangi çeşmedir ve nerededir? Bilmiyoruz.

Hacıosman Ağa Câmii ve Haziresi

Ortayılmazlar Mahallesi

Sahibü’l-hayrat eyledi
Merhum ve mağfur
Hüseyin ruhuna
Bu çeşme-i hasbeten lillah
Uzun el-Hac
Rahmet eyleye Allah 1144


Hazirede Bulunan Anıtsal Kitabe

            Câmiler ve Şadırvanları :

            Câmilerin suyu sadece ibadet amaçlı olmayıp, çevrenin su ihtiyacına cevap vermektedir. Her câminin mutlaka suyu vardır ve merkez câmilerinde sebil denilen şadırvanlar mevcuttur. Gelen su şadırvanlarda depolanır. Câmiyle birlikte inşa edilen şadırvanlar olduğu gibi hayırseverler tarafından yapılan hayratlar çoğunluktadır.

Orta Yeni Câmi ve Şadırvanı (Kubbe Ustası Göreleli Cemal Külünk)

Fotoğraf : M. Ufuk MİSTEPE - 12.05.2005

            Fevzi Çakmak Mahallesi’nde bulunan Kefeli Câmii, adını aldığı kişinin hayratı olup, büyük bir çeşmeye sahipken, bugün şadırvanı ve çeşmesi birbirinden ayrılmış, farklı yerlere inşa edilmişlerdir.

            Büyük Câmi ve Orta Câmi şadırvanlarına su, şehir suyu şebekesi terazisinden gelir.

            Saray Câmisi, Anasu’dan, Kaşbaşı Câmisi yakınındaki terazi havuzundan suyunu alırken, Hacı Osman Ağa Câmii ve Çömlekçi Câmii Çakırtepe kaynak sularından yararlanır.

            Saray Câmisi şadırvanı 1965’te Mürüvvet Çeşmesi adıyla, Profesör Osman Çataklı’nın kızkardeşi Mürüvvet Hanım’a hayrat, babası Mehmet Efendi tarafından yaptırılmıştır. Halen hizmet veren şadırvan, 2005’te onarım görmüş, Hürrem Duysak tarafından mermer takviyesi ve tavan aksamlarının yenilenmesi gibi işlemlerden geçmiştir.

            Orta Câmi şadırvanı, Hakkı Baskan tarafından 1956’da yaptırılmıştır.

Saray Câmii ve Büyük Câmi Şadırvanları
Bahriye Mirlivası Tiryaki Hasan Paşa'nın Kabri Bir Zamanlar Saray Câmii Haziresi'ne Taşınmıştı.


Soldaki Fotoğraf : İbrahim GÜRKAN / Sağdaki Fotoğraf : Ahmet Derya VARİLCİ

            Yeni yapılan Büyük Câmi şadırvanı, Türk Diyanet Vakfı ve Ünye Büyük Câmi Yaptırma ve Yaşatma Derneği tarafından 1993’te yaptırılmıştır. 1960’lı yılların eski Büyük Câmi, şadırvanıyla birlikte yıkılmıştır. Eski şadırvanı Kuyumcuoğlu Osman Efendi adına yaptıran Harun Kuyumcu’nun hayratı, yeni yapılan câmiye de taşınmış, zemindeki 80 musluklu abdesthanenin yarısı bu adla, diğer yarısı Dursun Kalemen hayratı olarak anılmıştır.

Halıcı - Şimal Tesisleri Hayrat Çeşmesi.

Fotoğraf : Ahmet Derya VARİLCİ

            Mahalle Çeşmeleri :

            Mahallelerde bulunan Mahalle Çeşmeleri, kaynaklarına oldukça yakındır. Görünüş itibariyle birbirlerine çok benzerler. Kuyu ve sarnıç suları yanında, evlere su bağlanıncaya kadar kent halkının su ihtiyacını giderdiği temel kaynaklardandır. Sadece su gibi zorunlu gereksinmeleri karşılamakla kalmayıp, çok önemli sosyal işlevleri de vardır. Mahallelinin bilgi (enformasyon) ve dayanışma merkezleridir. Subaşı sohbetleri, özellikle kadınlar arasında o dönemin vazgeçilmez zevkidir. Evlâtlarına eş bakmaktan, komşusunun halini anlamaya kadar, sayısız sosyal aktiviteyi içerir.

            Çamurlu Mahallesi’nde birbirine benzeyen üç çeşme bulunmaktadır :

            Kabakçı Çeşmesi, Saray Caddesi üzerinde Tepe Yolu ile Ortayılmazlar Mahallesi ayrımı üzerindedir. Eski Cezaevi’ne yakın bir kaynaktan su almaktadır. Aynı kaynaktan, Saray Hamamı'na da su sağlanmaktadır. Diğer iki çeşme; Arif Kaptan Sokak üzerinde bulunan çeşme ile Dere Sokak başlangıcındaki çeşmelerdir. Her ikisinin de su kaynağı aynıdır. Siderler'e ait fındık bahçesinden gelmektedir.

            Ortayılmazlar Mahallesi’nde bulunan Camcı Mahalle Çeşmesi’nin kaynağı Çakırtepe etekleridir. 1970’li yılların başında suyu kesilen çeşme, Çakırtepe’ye çıkılan yolun genişletilmesi sırasında, 80’li yıllarda yıkılmıştır.2

Camcı Mahalle Çeşmesi

Eren TOKGÖZ Fotoğraf Arşivi

            Burunucu Mahallesi’nde üç çeşme mevcuttur.

            Nuribey Deresi’nin düze indiği yerde, Adil Usta’nın çömlek fırını yakınındaki Çömlekçi Çeşme’sinin kaynağı Çakırtepe’dendir. İlyasoğlu sokaktaki Odabaşı Çeşmesi 50 metre yukarıdaki bir kaynaktan beslenir.

Çömlekçi Câmii Minaresi, Önünde Sobacı Mehmet
YANAR (Oğulları Rahmi, Sami) ile SUCU'ların Evi ve Acısu Çeşmesi

Fotoğraf : Ahmet Derya VARİLCİ - 07.07.2004

            Saydığımız mahalle çeşmelerinin hemen hepsi zamandaş olup, biçim açısından birbirlerine benzemektedir. Bugün sadece Odabaşı Çeşmesi günümüze kadar ulaşabilmişse de zamanla tadilât ve tahribata mâruz kalmıştır. İki yıl öncesine kadar su veren bu çeşmenin kaynağı, yapılan inşaatlar nedeniyle kurumuştur.

            Burunucu Mahallesi’nde Üç Çeşme olarak adlandırılan ve üç farklı kaynaktan beslenen bir çeşme daha vardır ki bir tanesi diğer iki çeşmeye göre suyu daha lezzetli olduğu için uzun kuyruklar oluşurdu. 1960 öncesinde yapılan asfalt çalışması sırasında Bekir Çağlar tarafından kaynağı birleştirilmiş ve 15 – 20 metre aşağıya, deniz kıyısına yeniden inşa edilmiştir. Kurumuş olmasına rağmen bugün çift taraflı basamaklarıyla denize inilen yerde halen ayaktadır.

Burunucu Mahallesi'ndeki Üç Çeşme ve Diğer Bir Çeşme'den Görünüm

Fotoğraflar : Ahmet Derya VARİLCİ

            Dipnotlar :

            1 Döner Çeşme’nin eski fotoğrafı Foto Ahmet Hüseyin ŞEN’e aittir. M. Bahattin GÜLER’in 1930’da yayımladığı Resimli Ünye Rehberi’nden alınmıştır. Kitabelerin transkripsiyonu İrfan DAĞDELEN tarafından yapılmıştır.
           
2 Camcı Mahalle Çeşmesi fotoğrafı, Eren TOKGÖZ Arşivi’nden alınmıştır.

Hüsrev YÜRÜR Konağı Dış ve İç Çeşme Alın Kabartmaları.

Fotoğraflar : Ahmet Derya VARİLCİ

“Köprüler yaptırdım gelip geçmeye Çeşmeler yaptırdım suyun içmeye.”
http://www.unyekent.com/konu/24/kaynaktan-cesmelere-unye-8217de-suyun-oykusu
24 Aralık 2008 Çarşamba

Bölüm IV

Bir Kuyu Başı Kültüre Vefasızlığı Gene Suyla Müşterek Ölümsüzleştirmekte!

Fotoğraf : Ahmet Derya VARİLCİ - Aralık 2008 Ünye İskelesi

            Acı Su ve Ünye Şehir Şebekesi Suyu :

            Ünye’de kaynağı kendisine yakın çeşmeler yanında, içme suyu olarak kullanılan en eski ve önemli iki kaynak suyu vardı :

            Acı su ve Çataltepe Suyu.

            Yıllarca Ünyeli'nin içme suyu olarak kullandığı bu iki kaynaktan Acı Su, 1946 yılında Ünye’de kurulan ilk şehir suyu şebekesine de kaynaklık yapar. Günümüzde acı su, sadece “Acı Su Çeşmesi” olarak bilinen onlarca sokak çeşmesiyle hemşerilerimizin içme suyu ihtiyacını karşılar.

            “Acı Su” adında neden 'acı' var?

            Tarihten günümüze “acı” dolu bir ülkeye mensup bireylerden oluşan Ünyeli'nin suyuna, aşına sinmiş bir acıdan mı söz ediliyor? Ortalama sertlik derecesi 1,5 olan acı su, aksine damakta tatlı bir duygu uyandırıyor. Suyun acı ya da sert olabilmesi için, içindeki kalsiyum ve magnezyum gibi elementlerin olması gerekenden fazla bulunması şarttır. Oldukça yumuşak ve tatlı olan Ünye Acı Suyuna “acı” nasıl girmiştir?

            Bu sorunun cevabını, Ünye deyişlerine giren bazı “ters” ifadelerle açıklamak mümkündür. Örneğin Ünyeli, denize uzanan iskele’ye köprü der. Yeni düzenlenen meydandaki tarihî çınar ağacımızın bulunduğu yer, Gavak Dibi (Kavak Dibi) olarak bilinir. Etimolojik açıdan, bu sözcüklerin kökenini araştırmak gerekir, ancak tatlı bir suya, neden acı su dendiğini bu örneklemelerle açıklamak imkânsızdır.

         Çınar Aacu'na bizüm Ünyelüler Gavak Aacı diilar.. dibimde dolandukları yere de Gavak Dibi diilar. Yawf.. ben ormancı sayulurum ucundan gıyısundan.. gosgocca ÇINAR'a GAVAK dersem ormancı câmiasunda adamı malamat etmezler mi yaa? Elâlemin diline mi doluycasuz beni? Bakın annatiym size bu hikâyeyi de diyneyin Ufkî Gardaşıyızdan : Esgüden buraya GOVUK DİBİ diilardı. Bildüyüz gibi Çınar Aacu'nun gövdesi yaşlanunca govuklaşmaya başlii ve ölü hücrelerden müteşekkil lignin muhtevalı bu destek doku zamanla goflaşii, dökülii ve boşalii. Uşakların aazuynan KOVUK'laşur kibarca!

            Ünye'ye ilk yerleşen Türkler Çağatay Lehçesi'ne yakun gonuşduklarundan telâffuz da zaman içerüsünde GOVUK'dan GAVAA dönüşii.. annii misun? Nasıl mı dönişii? Aşşada bunun etimolojik açılımını veriym. [xv+ Çağ] = Çağatay Türkçesi annamına gelii!

kavak

[xiii Kıp] kavak veya söğüt ağacı
[xv+ Çağ] yaşlanan ağaçların gövdesi içinde oluşan boşluk

Fa kāwak kof, içi boş < Fa kāw çukur, oyuk ~ HAvr *kaw- a.a. < HAvr *keuə- içi boşalmak " kav2

            Binaenaleyh bu gavak - govuk işi burada bitmüşdür.. endişeye mahal yohtur! Bizim Doğu Çınarı (Platanus orientalis) Aacu'nun da Kavak Ağacı (Populus) ile uzaktan yakından bir akrabalığı da yoktur. Govuk zamannan Gavak olii.. bizim uşaklar da unun Govuk olduunu unutii Gavak Aacı'na denüşdürii.. Gavak Dibi dii.. urda ne gezi yawf Gavak Aacu.. hem de denizün duzlu suyuna yakun yerde.. gafayızu mu sıyurtduz yoğsama? Ya da gavak yelleri mi esdüriisuz meydanda?                                                                                     M. Ufuk MİSTEPE

            Ünye’de suyun öyküsünü araştırırken, neden Ünyeli'nin çok sevdiği, içenlerde “bağımlılık” yaptığı bu suyun adına “acı” dendiğini bulduk.

            Asırlardır bilinen ve sevilerek içilen bu su, Ünye’nin merkezine 7 km uzaklıkta Asarkaya’dan gelmektedir. Ulusal Park olarak işletmesi Ünye Belediyesi’ne devredilen Asarkaya, Cevizdere’nin denize kavuştuğu doğu yakasında yer alan, çam ve sedir ormanlarıyla örtülü sarp bir dağdır. Bu dağın eteklerinden çıkan su, şifalı olarak bilinir. Derdine deva bulmak isteyen, acısı olan bu suya girer şifa bulurmuş. 70 yıl önce, henüz 7 – 8 yaşındayken, hastalığına deva bulmak amacıyla kayıkla Acı Su’ya götürülen Recai Ekinci, “deva suyu”nda yıkanan canlı tanıklardan biridir.

Hırçın Karadeniz'de Eski İskele Zamana Meydan Okurken Asarkaya da Heybetiyle Gene Dipdiri.

Gönderen : Ahmet Derya VARİLCİ

            Dertlere deva, acılara şifa olan Asarkaya suyu, “acılara son veren” anlamında Acı Su olarak adlandırılmıştır.

            Bir farklı ifade ise tatlımsı - buruk lezzeti nedeniyle bu suya “Acı Su” denmiştir. Volkanik ve tortul kayaçlardan süzülerek gelen su, “kalsit” mineralleri sebebiyle içildikten sonra damakta buruk bir tat bırakmaktadır.

            Sadece şifa verici olarak değil, içimi de lezzetli olan Acı Su’yun Ünye’ye servis edilmesi işlemi hızlanınca, Asarkaya’daki şifa banyoları kapanmaya başlar. Yiyecek yemeğini, dolmasını alıp şifa bulmaya gelen Ünyelilerin mesire yeri yavaş yavaş tenhalaşır. 6,5 lt/sn olan debisi nedeniyle Acı Su, Ünye’nin ilk şehir suyu şebekesinin kaynağı olur.1

            Ünye’de İlk Şehir Suyu Şebekesi :

            1946 yılının yazında dönemin Belediye Başkanı Hüsrev Yürür, Ünye şehir suyu şebeke projesini gündeme sokar. Ünye sokaklarında şebeke suyu borusu döşeme çalışmaları başlar. Asarkaya’dan alınan Acı Su, pik borularla şehir merkezine taşınır. Borular, Belediye'nin su imar işlerinden sorumlu Cemil Kavlı tarafından döşenir. Saray Hamamı karşısında yapılan su deposuna akıtılan Acı Su, buradan motor tazyiği ile Tepe'deki tevzi deposuna basılır. Tepedeki depodan mahallere su hattı çekilir, evlere su saatleri bağlanır ve musluklardan sular akmaya başlar.

Tepe'deki Su Deposu ve Su Borularını Döşemekten Sorumlu Cemil KAVLI

Fotoğrafları Gönderen : Ahmet Derya VARİLCİ

            Su depolarında çalışan, belediye görevlisi teknisyenler, makinist Necmettin Baylav ve Ziya Çad dönemin ilk teknik elemanlarıdır.

            Kuyu başı sohbetlerine, çeşme önündeki görüşmelere artık yeni bir konu eklenir :

            Ev muslukları.

            Çok uzak olmayan bir gelecekte, evlerde akan sular çeşme başı sohbetleri boşa çıkaracak, onları tatlı bir nostaljiye dönüştürecektir. Ancak bu süreç, sanıldığı gibi kolay olmamıştır.

            İkinci Dünya Savaşı sonrası, savaşa fiilen girmemesine rağmen, yorgun ve yoksul düşen halk, kendilerine fazladan masraf çıkaracağı gerekçesiyle evlerine su bağlatmak istememişlerdir. Tıpkı yol yapımlarında olduğu gibi2, su şebeke çalışmaları da devlet gücüyle, kamu iradesi adına çıkarılan yasalar sayesinde yürütülebilmiştir.

Kabataş'ta Eskiden Yapılan Bir Yol Çalışması.

            O dönemde boy gösteren salgın hastalıklar sebep gösterilerek, kuyular önce kapatılmış, ardından mühürlenmiş ve nihayet birçok kuyu doldurulmuştur.

            Şehir şebekeleri döşenirken, bir taraftan da sokaklara “küt kafa” silindirik demir çeşmelerden çok sayıda yerleştirilmiştir. Gösterişsiz ve kurulumu pratik olan bu çeşmelerden Ünye’nin her tarafına yerleştirilmiş, ancak bugün sadece bir tane, Tepe Câmisi önünde kalmıştır.

'Küt Kafa' Pik Döküm Çeşme ve Emme Basma Tulumba.

Fotoğrafları Gönderen : Ahmet Derya VARİLCİ

            Şehir suyu şebekesi 28.000 aboneye nasıl ulaştı?

            1960’lı yıllarda Ünye nüfusunun büyümesi ve yerleşim alanlarının gelişmesiyle, su şebekesi çalışmaları genişletilmeye başlandı. Acı Su, Ünye nüfusunun su ihtiyacını karşılayamaz hale geldi. Şehrin merkezindeki çeşmelere su dağıtan sistemin (terazi) kaynağı olan Balıkdeğirmeni havuzu yanına, büyük bir havuz yaptırılarak, şehir şebekesine bu sudan takviye yapıldı. Dönemin Belediye Başkanı Mithat KISACIKOĞLU takviye ile yeterli sonucu alamayınca, farklı bir yönteme başvuruluyor.

            Cevizdere Irmağı havzasında Avanoğluların arazisinden artezyenle su alınıyor. Motorlarla Balıkdeğirmeni su deposuna basılan su, buradan aynı yöntemle (motor gücüyle) şehirdeki diğer depolara ulaştırılıyor.

            Bu tarihten itibaren Acı Su, sadece şehir merkezindeki 'Acı Su Çeşmeleri' olarak bilinen ve Ünye taşından örülmüş çeşmelere verildi.3


2007 Ünye Uluslararası Festivali Açık Hava Resim Sergisinden M. Ufuk MİSTEPE Tarafından Çekilmiştir.

            Ünye nüfusu büyüdükçe, mevcut su kaynakları ihtiyaca cevap veremez hale gelir. 1978’de Belediye Başkanı Sait SAVAŞ döneminde Cüri Irmağı kuyuları açılır.

            Sonraki dönemde gelen Belediye başkanları zamanında, Cevizdere ve Cüri Irmakları'na yeni kuyular açılır, Kiraztepe’de yeni bir su deposu devreye sokulur. Bugün Cevizdere’de 10, Cüri’de 11 kuyu ile şehir şebekesine su verilmektedir. Toplam su abonesi 28.000’dir. 70.000’i bulan Ünye nüfusuna su yine yetmemektedir. Önümüzdeki yıl ihalesi açılacak olan yeni su kaynağı projesine bugünden başlanmıştır.

            Her ay rutin su kontrolü yapılır. Sağlık Ocağı Tabiplikleri tarafından, Şehir Şebeke Suyu'nun ve Acı Su’yun değişik yerlerinden alınan numuneler her ay Ordu’daki İl Halk Sağlığı Laboratuarında analiz edilir. Analiz sonuçlarına göre, şehir suyu klorlanarak dezenfekte edilir.4

Sağlık Ocağı Tabipliği Su Analizi Raporu

Gönderen : Ahmet Derya VARİLCİ

            Çataltepe Suyu :

            Ünye’nin Acı Su’dan sonra ikinci efsane suyudur. Ünye’ye 11 km mesafede bulunan Çataltepe’de çıkar. Gayet hafif içimli, sertlik derecesi 0,5 olan bir memba suyudur. Hazımsızlığa, barsak ve böbrek rahatsızlıklarına iyi geldiği söylenir. 1927’de tahlilleri yapılmış ve şifalı su olarak Atatürk’e gönderilmiştir.

            Çataltepe Suyu, ülkemizde çıkarılıp parayla satılan ilk sulardan biridir. 663 metrelik dağın eteklerinde çıkarılan Çataltepe Suyu, Feride Kaya’ya ait bahçede bulunur. Buraya 1920’li yıllarda Komitoğlu Mustafa tarafından Ünye Taşı'ndan bir çeşme yaptırılır. 1934’te Belediye Başkanı Rahmi Bey döneminde su satışa çıkarılır. Su ticaretini Torunoğlu Ahmet Bey yapar. Belediye'den tanesi 2,5 kuruşa olmak üzere mühürleme izni alır, 10 – 15 kuruş arası satar. Her biri 18 lt su alan çinko sacdan kapların ağzı mühürlenerek, ikişer adet, iki taraflı merkeplerin tahta kasalarına yerleştirilir. 3 saatlik bir yolculuktan sonra Cumhuriyet Meydanı'na indirilir.5

Ünye : Meşhur Çatal Çeşme Suyu'nun Menbaı.

Fotoğraf : Foto Ahmet Hüseyin ŞEN (Resimli Ünye Rehberi - 1930)

            Önemli bir miktarı adrese teslim edilen suyun, bir miktarı da meydanda satışa çıkarılır. Talep o kadar yoğundur ki merkep kervanının 20 baş hayvana kadar çıktığı söylenir.

            1946 yılında Acı Su’yun şehre taşınmasıyla, mesafe olarak Ünye’ye uzak düşen Çataltepe Suyu'na rağbet azalmıştır. Kalite olarak ülkemizin en iyi sularından sayılan Çataltepe Suyu, Belediye Başkanı Mithat KISACIKOĞLU zamanında, İller Bankası Genel Müdürü Mazhar Haznedar’ın desteğiyle “şişelenebilir” raporu alınarak, 1973 yılı Haziran’ında Belediye'ye ait Çataltepe Memba Suyu tesisleri açılmıştır.

Kaynağından, Pet Şişe Yapımı, Pet Şişe Dolumu, Pet Bardak Dolumu, Cam Şişe Dolumu ve Damacana Dolumu.

http://www.dincergrup.com/index.php

            Geçtiğimiz yıllarda, 1997’de özelleştirilerek Belediye İşletmesi'nden çıkarılan Çataltepe Suyu, dağıtım ağını genişletmiş, tüm Türkiye’ye satış yapar hale gelmiştir. Ancak su kaynağı azalmaya başlamıştır. Debisi 0,5 lt/sn’ye düşen suyun kaynağına sondaj yapmaktan başka çareleri kalmamış, bu şekilde su miktarını arttırma yoluna gitmişlerdir. Bu defa şişelenerek satışa sunulan su, her defasında farklı özellikte olmaktadır. Doğal yoldan yeryüzüne çıkan memba suyu ile aynı sertlik derecesinde ve kalitede değildir.6

        
Çataltepe Memba Suları ve Dinçer Grup Ürün Ailesi - http://www.dincergrup.com/index.php

            Sonuç :

            Hızla tüketilen kaynakların başında içme suları geliyor. Su hayattır. Yazı dizimizin ilk bölümünde arz ettiğimiz gibi özel ellerde su, oldukça tehlikeli bir meta halini almaya başlamıştır. Sağlık Bakanlığı verilerinde açıkça görülebileceği gibi her geçen gün ülkemizde şişeleme tesisleri olarak onlarca firma belirmiştir. İrili ufaklı sayıları 200’ü bulan bu firmaların kullandığı kaynaklardan çoğu tüketilme noktasındadır. Hatta “memba suyu” adı altı çıkarılanların bir kısmının, rastgele “artezyen” suyu olduğu basında yer almaktadır.

            Temennimiz, ülkemizin güzide su kaynaklarından Ünye Çataltepe Suyu'na ve Acı Su’ya gereken özenin gösterilmesidir.

            Bize bu çalışmamızda ilham veren, bilgilendiren Çataltepe Eski Muhtarı Hasan ÖZKAN’a, sadece bu konuda değil Ünye’ye ait birçok konuda “Ünye Kent Hâfızası” saydığımız Recai İKİNCİ’ye, çeşme kitabelerini transkribe eden İrfan DAĞDELEN’e, Ünye Belediyesi Su İşleri Müdürü İrfan İNCE’ye teşekkür ederiz.

(Solda) Dış Sarnıç ve Taşlık - (Sağda) Karılar Pazarı Sarnıç Çeşmesi ve Merdiven.

Fotoğrafları Gönderen : Ahmet Derya VARİLCİ

            Dipnotlar :

            1 Bugün Acı Su’yun debisi 3 lt/sn’ye düşmüştür.
           
2 Yol Yasası : 1940’lı yıllarda yol yapımı ve ülkemiz imarına ilişkin çıkarılan bir yasayla, vatandaşlardan önemli bir miktar vergi alınıyordu. Vergiyi nakdî olarak ödeyemeyenler, yol yapımında zorunlu çalışmaya gönderiliyordu. (Ayrıntılı bilgi için bkz. Zekeriya Temizel, Çekerek Kıyılarında. Bir dönem liseyi Ünye’de okumuş olan Temizel, eski Maliye Bakanlarımızdandır. Çocukluk anılarını yazdığı kitapta “yolda zorunlu çalışma” konusunu babasının başından geçen bir olay olarak anlatır.)
           
3 1995 – 96 yılları arasında, Belediye Başkanı Necip AVCI döneminde, başta Kalemen Çeşmesi olmak üzere kırmızı beyaz Ünye taşlarından yapılan Acı Su Çeşmeleri'nin neredeyse tümü yıkılmıştır.
           
4 17 Şubat 2005 tarih ve 25730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “İnsanî Tüketim Amaçlı Sular Hakkındaki Yönetmelik” Ek-1 hükümleri gereği, su analizleri yapılmaktadır.
           
5 Eski Çataltepe Muhtarı Hasan ÖZKAN (Doğumu 1928) tarafından derlenen ve doğrulanan bilgilerdir.
           
6 Sağlık Bakanlığı bildirgesinde, ruhsatlı 201 adet su çıkaran ve satan firma bulunmaktadır. 184. sırada bulunan Dinç Çataltepe Memba Suyu’nun debisi 0,5 lt/sn gösterilmektedir.
http://www.saglik.gov.tr/TSHGM/dosyagoster.aspx?DIL=1&BELGEANAH=32925&DOSYAISIM=iznalanambalajlsular.pdf

Ruhsat No. Ruhsat Tarihi Suyun Adı İşleticisi Adresi İmla şekilleri Debisi l/sn İli
184 09.06.2008 Çataltepe Dinç Çataltepe Memba Suyu ve İç. Mad. Ür. Dağ. Paz.Tic. Ltd. Şti. Çataltepe Koyak Mevkii / Ünye-ORDU Damacana ve Pet Şişe 0,5 ORDU

Araştırmanın başına dönmek için tıklayınız!
http://unyezile.com/suoyku.htm

 

Ünye Makaleleri Sayfasına  

Dönmek İçin TIKLAYINIZ

 

YAZDIR