ANA SAYFA            
(Bu sayfa en son 03 Haziran 2009 tarihinde güncellenmiştir.)

 

 

ZİLE KALESİ SÜTUNLARI
ROMALILAR’IN
MESAFE TAŞLARI

Araştırma : M. Ufuk MİSTEPE
(Araştırmacı - Orman Endüstri Yüksek Mühendisi)


Sümer Kitap Evi - Dursun Çetin/Panorama Ofset /Kartpostal

ZİLE KALESİ SÜTUNLARI
ROMALILAR’IN DÖRT MESAFE TAŞI
(Zile ÖZHABER Gazetesi - 16/21.10.2007, Yıl : 9, Sayı : 1186 - 1191'de yayımlandı.)

  

            Dünyanın her neresinde olursa olsun, kentlerin, yerleşimlerin bir merkez noktaları vardır. İşte o nokta kentin orta yeri olarak kabûl edilen mekândır.


Zile Belediyesi Fotoğraf Arşivi

            Antik dönemlerde kilometreler hep o noktadan itibaren hesaplanmış, haritalar ona göre çizilmiş, kervanlar ona göre yol almıştır. Bu noktanın bulunduğu yere, muhakkak her hangi bir tanrıya, bir kahramana veya geçmişteki bir zaferin anısına atfedilen anıtsal bir taş, bir sütun, bir duvar veya bir abide dikilmiştir.2

Milion Taşı, Yerebatan Sarnıcı yanında ilgisizliğe mahkûm.
Tanıtıcı yazısı bile İngilizce, sanki resmî dilimizmiş gibi!


Fotoğraf : Fatih YILDIRIM

            Bugün, Yerebatan Sarayı girişinin hemen arka tarafına düşen, ve hızlı tramvay yolunun kenarındaki çukurluk bir yerde yükselen Bizans dönemine ait mermerden yapılmış sütunumsu bir taş, bir zamanlar burada bulunan ve kentin “0” noktasını gösteren görkemli Milion Anıtı’ndan günümüze kalabilmiş yegâne parça olarak görülmektedir.2

    
http://gallery.istanbul.gov.tr/Default.aspx?pid=631&gid=5&aid=29&p=3

            İstanbul bildiğiniz gibi aslında ikinci Roma olarak büyütüldü ve Roma’daki bazı unsurlarda aslına uygun olarak, daha büyük şekilde İstanbul’da da inşa edildi. Milion Dünya'daki tüm yolların merkezi olarak kabul edilir ve tüm uzunluk hesaplamaları bu noktaya göre belirlenir.4


Kaynak : Tercüman Çocuk Dergisi - 03.12.1982, Sayı : 49, 18. sh.9

            İmparatorluğun önemli merkezlerinin başkente olan uzaklıkları bu anıttan itibaren ölçülmüş, yol kenarlarına koyulan kilometre taşları da buradan itibaren yapılan mil hesabına göre yerleştirilmiştir. Bizans döneminde, yollar Roma mili hesabına göre hesaplanıyordu ve 1 Roma mili, yaklaşık 1.480 metreye eşitti. Aslında, Roma’da ve daha başka kentlerde, yerleşimler arası mesafeler şehir kapılarından itibaren hesaplanıyordu ama Bizans, bu mesafe hesaplamasını sembolik olarak Milion Anıtı’ndan itibaren yapıyordu.2

     
Muhtelif Mesafe Taşlarından Örnekler

            Yüzyıllar öncesinin İstanbul’unda, Yedikule surlarındaki İmparatorluk Kapısı, daha sonra Dalmaçya bölgesi üzerinden Roma’ya dek uzanıp giden Via Egnatia adıyla ünlü, kentler arası ana yolun başlangıcını oluşturuyordu. Buradan itibaren Via Egnatia güzergâhı üzerinde eski Yunan ve Roma dönemlerinde kullanılmış Hermesion adı verilen kilometre taşları bulunuyordu.2

Yakın Tarih Muhtelif Mesafe Taşlarından Örnekler
    

            İstanbul surlarından çıktıktan sonra, önce, Bizans’ta adı Kiklobion Burnu olarak geçen bugünkü Zeytinburnu kıyısındaki küçük balıkçı köyüne geliniyor, ardından iki önemli kilise, iki saray, manastır, sarnıç gibi önemli yapıların bulunduğu Hebdomon’a, yani bugünkü Bakırköy’ün kıyı kesimine geliniyordu. Hebdomon’dan sonra, Via Egnatia Reghion olarak anılan, askerî bir karakol konumundaki bugünkü Küçük Çekmece’ye geliyor, oradan itibaren de Andrinopolis (Edirne), Selanik üzerinden Dalmaçya kıyılarını takip ederek Lâtin dünyasının başkenti Roma’ya ulaşıyordu.2

       
Sağdaki Fotoğraf : M. Ufuk MİSTEPE 27.10.2007 12:48 - Anadolu Medeniyetleri Müzesi
Lengefeld_Milestone and Mughal_Milestone

            Roma çağında ticaret hayatına ve yollara verilen önem buluntulardan çok iyi anlaşılmaktadır. Şehirlerarası yolların yapım ve onarımına çok önem verilmiş, hattâ yollarda bu dönemde mesafe taşları (milestones / pierres milliaires) kullanılmıştır.1

  
Montgreenan_milestone (Sağda)

            Roma sıfırdan başlayarak yol yapmıştır. O güne kadar olan yollar hep eski yolların evrimidir. Nehirlere paralel gider, Yamaçlardan hep uzak dururlardı. Bu yolları, köleler, askerler ve taşeron firmalarda çalışan alt tabaka yurttaşlar yapmışlardır. Yollar hep ayni tekniklerle yapılıyorlardı.

Kalede Sergilenen Mermerden Kapı Kenar Detayları

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 06.09.2007

            Önce geniş bir çukur kazılıyor sonra sağlam bir zemin için, kum ve taşla dolduruluyor, onun ardından bir kat çakıl ve mucur dökülüyordu. Bu tabakayı kil veya harçla karıştırıyorlardı. Son olarak kaldırım taşı döşeniyordu. Bazalt olan bu taşlar aynı zamanda biriken suyun yanlara akmasını sağlıyordu. Her Roma miline denk gelen 1000 adım mesafede, yuvarlak mesafe taşları dikiliyordu. Bu taşlara mevcut imparatora ait bilgiler ve bir sonraki yerleşim yerinin adı kazılıyordu.3

            Mesafe Taşları, Taşınmaz Kültür Varlığı örneklerindendir.

            Mesafe Taşları, üzerlerinde Lâtince ve diğer dillerde yazıtların bulunduğu mermer taşlardır.

  
Soldaki Fotoğraf : Haluk Özözlü http://www.sihirlitur.com/gezi/tokat_zile/yorum.html

            Zile Kalesi içerisinde 3 adet Mesafe Taşı (Milestone – Pierre Milliaire) vardır.

            1) Vaktiyle Zile Kale Kapısı'ndan içeriye girdiğinizde.. kaleyi ortalayan yolun sonunda, birkaç yazıtsız sütunla birlikte bir Mesafe Taşı'nın yerde yattığını görürdünüz.

            Zaman içerisinde bu taşların yerleri değiştirilmiştir. Birçok diğer mermer sütunlar da bu yer değişikliğinden nasibini almıştır. Taşların orijinal yerleri bilinememektedir. Mesafe Taşları üzerindeki yazılar zaman içerisinde silinmekte, kazınmakta, sürtünmekten, hava şartlarından ve insan müdahalesinden kopmakta ve bir kısmı kaybolmaktadır.

Zile'de Eski Akropolis Düzlüğü'nde Kiminin Üzeri Lâtince Yazılı Sütunlar

Kaynak : Prof. Dr. Bilge UMAR - Karadeniz Kappadokia'sı (Pontos)

            Zile'nin muhtelif semtlerinde Tapınak Devleti ve Roma Devri'nden kalma birçok sütunun ilgisizlik nedeniyle farklı amaçlarla sereserpe kullanılmakta olduklarını görebilirsiniz. Kimi bir câmi avlusunda kimi mezarlıkta kimi bir bahçe ya da evin duvarında kimi de bir yol kenarında ve hattâ bazısı toprak altında gömülü vaziyette...

   
Fotoğraflar : M. Ufuk MİSTEPE - Ekim 2007 Zile / Mezarlıkta, Evin Köşesinde ve Câmi Avlusundaki Sahipsiz Tarihî Sütunlar.

            Normal bir fotoğraf makinasıyla sütunlardaki Lâtince yazıların belgelenmesi ve kadrajlanması mümkün değildir. Bu itibarla özel olarak sütunu saran bir kalıpla yazıların önce kalıbı çıkarılmış ve deşifre edilmek üzere yabancı araştırmacılar tarafından bu yazıt kalıpları yurt dışına götürülmüştür.

Zile Kalesi'nde Sergilenen Muhtelif Yazıtlı Mermer Taşlar
  
Fotoğraflar : Bekir AKSOY - 06.09.2007

            Zamanında bu işlemler yapılmamış olsaydı, şimdi bu yazıtların İngilizce tercümelerine ve Türkçeleştirilmiş metinlerine ne yazık ki kavuşamayacaktık. Bu makale bu değerlerin kaybolmaması ve kamuoyuna mal edilmesi için özellikle kaleme alınmıştır.

Zile Kalesi'nde Bir Mermer Sütun Parçası

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 23.08.2007

            Yerde serili bu taş zamanla betonarme kaide üzerinde dikilmiştir ve üzerinde iki yazıt bulunmaktadır. Bu taşın çalındığı şeklinde bir şayia ortaya çıkarılmış olup, taş çalınmamış, bilâkis yattığı güzergâhtan kaldırılarak kaide üzerine dikilmiştir. Araştırmacı ve Müzisyen Bekir AKSOY Bey'in bu sütuna ait çektiği fotoğraf aşağıdadır.

Çalındığı Söylenilen Mesafe Taşı Yerinde Durmaktadır!

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 23.08.2007

            1. Yazıt – Septimus Severus ve oğulları (Geta ve Caracalla), tarih belki M.S. 198; daha geç devirdeki yazıtın sağ tarafında görülür.

            2. Yazıt - Yerde yatan bu Mesafe Taşı üzerindeki Lâtince yazı ve açılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.8

.
 IMPCAES

CAIOAURVAL

DIOCLETIANO

PIOFELINVAUG

[ETIMPCAE]SAR(I)

MARCAUR

MAXIMIANO

PIOFELINVICAUG

ETFLAVVAL

CONSTANTIO

ETVALERGALER

MAXIMIANO

[NOB]ILISSIMIS

CAESARIBUS

CIVZELO

AURPRISCIANUS

VP PRAESPROVPONT

[DNMQ]EORUM
 

.
 Imp(eratori) Caes(ari)

Caio Aur(elio) Val(erio)

Diocletiano

Pio Fel(ici) Inv(icto) Augusto

[et Imp(eratori) Caes]ar(i)

Marc(o) Aur(elio)

Maximiano

Pio Fel(ici) Inv(icto) Aug(usto)

Et Flav(io) Val(erio)

Constantio

Et Valer(io) Galer(io)

Maximiano

[Nob]ilissimis

Caesaribus

Civ(itas) Zel(itanorum)

Aur(elius) Priscianus

V(ir) P(erfectissimus) Praes(es) Prov(inciae) Pont(i)

[D(evotus) N(umini) M(aiestate) Q(ue)] Eorum
 

.
             Tarih : Diocletianus ve arkadaşları M.S. 293 – 305.

             Bu Miltaşı (Mesafe Taşı), imanlı, talihli, yenilmez Augustus, İmparator, Kayser Caius Aurelius Valerius Diocletianus ile imanlı, talihli, yenilmez Augustus, İmparator, Kayser Marcus Aurelius Maximianus’a ve en asil Kayserler Flavius Valerius Constantius ile Valerius Galerius Maximianus’a, Zile halkı adına, Augustus ve Kayserler’in ilâhî güçlerine ve büyüklüklerine inanan, mükemmel bir insan olan Pontus Eyâleti Vâlisi Aurelius Priscianus tarafından ithaf edilip, … mil’e dikilmiştir.
 

            Araştırmamızda ilginç bir neticeye daha ulaşıverdik. Araştırmacı Bekir AKSOY Bey'le birlikte, Sayın Şükrü SERİMER zamanında Zile Belediye Binası kapısı önüne kaleden getirilen 3 adet mermer sütunu daha tespit edip, fotoğrafladık. Bu sütunlardan bir tanesinde (4. Mesafe Taşı) gene Lâtince yazılar var ama ne yazık ki Türkçe tercümesi elimizde yok!

   
Fotoğraflar : Bekir AKSOY - Zile Belediye Binası Kapısı Önündeki Üç Sütun / 05.09.2007

            Görüldüğü üzere kaleden çalınarak götürülen ve kaybolan bir sütun (Mil Taşı) şâyiası gerçek olmadığı gibi bu araştırmamızda, bilinenin aksine fazladan bir tane daha bir Mesafe Taşı ortaya çıkarılmış oldu.

            2) Kale Kapısı girişinin ilerisinde yolun sağ ve sol tarafında dikili vaziyette iki tane daha Mesafe Taşı bulunmaktadır.

Zile Kalesi İçerisindeki Betonarme Kaidelere Dikili Karşılıklı İki Mesafe (Mil) Taşı

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 06.09.2007

            Yolun solundaki Mesafe Taşı aşağıdadır.

    
Fotoğraflar : Hulusi SEREZLİ

            Bu taş üzerinde iki yazıt (kitabe) vardır.

            1. Yazıt – Traianus, yıl M.S. 115; yazıtın büyük bir kısmı kayıp ama daha geç devre ait yazıtın sağ tarafında rastlamak olası.

            2. Yazıt - Bu Mesafe Taşı üzerindeki Lâtince yazı ve açılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.8

Kale Giriş Kapısına Göre Soldaki Sütun

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 23.08.2007

.
IMPER CAES

GAIO AUR VAL

DIOCLETIANO

PIOFELINVAUG

ETIMPERCAES

MARAURVAL

MAXIMIANO

PIOFELINVAUG

ETFLAVVAL

CONSTANTIO

ETGALVAL

MAXIMIANO

NOBILISSIMIS

CAESARIBUS

ZELIT MP I

AURPRIS[CIANUS]

VPPR[AESPROVPONT]

DNM[QEORUM]
 

.
Imper(atori) Caes(ari)

Gaio Aur(elio) Val(erio)

Diocletiano

Pio Fel(ici) Inv(icto) Augusto

et Imper(atori) Caes(ari)

Marc(o) Aur(elio) Val(erio)

Maximiano

Pio Fel(ici) Inv(icto) Aug(usto)

Et Flav(io) Val(erio)

Constantio

Et Gal(erio) Val(erio)

Maximiano

Nobilissimis

Caesaribus

(Civitas) Zelit(anorum) M(ilia) P(assuum) I

Aur(elius) Pris[cianus]

V(ir) P(raeclarus) Pr[aes(es) Prov(inciae) Pont(i)]

D(evotus) N(umini) M(aiestati) [Q(ue) Eorum]
 

.
             Tarih : Diocletianus ve arkadaşları M.S. 293 – 305.

             Bu Miltaşı (Mesafe Taşı), imanlı, talihli, yenilmez Augustus, İmparator, Kayser Caius Aurelius Valerius Diocletianus ile imanlı, talihli, yenilmez Augustus, İmparator, Kayser Marcus Aurelius Maximianus’a ve Kayserler’in en asilleri olan Flavius Valerius Constantius ile Valerius Galerius Maximianus’a ithafen, Augustuslar’ın ve Kayserler’in ilâhî güçlerine ve büyüklüklerine inanan Pontus Eyâlet Vâlisi mükemmel insan Aurelius Priscianus tarafından Zile halkı adına birinci mil’e dikilmiştir.
 


Yolun Sağındaki Mesafe Taşı - Fotoğraf : M. Ufuk MİSTEPE - 10.02.2003

            3) Yolun sağındaki Mesafe Taşı’yla ilgili veriler aşağıya çıkarılmıştır :8

            Bulunduğu Bölge : Tokat / Zile / Merkez

            Bulunduğu Yer : Zile Kalesi’nde, betonarmenin içerisine dikilmiş vaziyette

            Şekil ve Süsleme : Basit, silindirik gövde; ikinci kez yazılmış (?) (?re-inscribed).

            Buluntunun Tarifi : Tümü; kurşunî kireç taşı.

Zile Kalesi İçerisindeki Betonarme Kaidelere Dikili Karşılıklı İki Mesafe Taşı

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 06.09.2007

            Boyutlar : Yükseklik (vis.) 1.30 m, Çap (üst/top) 0.42 m.

            İnceleyen : Dr. David H. French – İngiliz Arkeoloji Enstitüsü Müdürü/Ankara.

            İstampaj (Squeeze) : 7.x.19,5

            Tarih : MS/AD (?) 222 Severus Alexander.

            Yayın : Cumont, Fr., CRAI – “Deux Pierres Milliaires du Pont” (1905), 3485 - Cumont, Fr., and Cumont E. – “Voyage d’Exploration Archéologique dans le Pont et la Petite Arménie” (Brussels 1906) (Studia Pontica II), 194 (No. 468), 1976 - Wilson, D.R., AS X, “Two Milestones from Pontus” (1960), 133 – 135 (No. 1)7

    

            Bu taş, Sezar’a ithafen, Eyâlet Vâlisi Quintus Iulius Proculeianus tarafından Zile halkı adına dikilmiştir.

            Mesafe Taşı üzerindeki Lâtince yazıt (kitabe) ve açılımı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.8

Kale Giriş Kapısına Göre Sağdaki Sütun

Fotoğraf : Bekir AKSOY - 23.08.2007

Mesafe Taşları'ndan iki tanesinin kaidesi 42 sene önce 1967'de Belediye'nin
işlerini yapan  inşaatçı İdris Usta'ya Ressam - Karikatürist Mehmet SEZEN tarafından yaptırtılmıştır.

            Sayın Mistepe, geçen günkü yazımda seneler önce ellerimle tespit ettiğim tarihî taş sütundaki "VİCİ" yazısına bakarak, kendimce bir takım yorumlar yapmıştım, tarihin en kısa mektubu bu olabilir diye. Bunun üzerine sizden aldığım mailde, bu yazının "VİCİ" değil de "VİCTVSAVG" olduğunu tarihî belgelere dayanarak bildirmeniz üzerine bugün kaleye çıkarak taş sütunu yakından inceledim.
            Evet çok haklısınız, belirttiğiniz kelime aynen var orada. Ancak "T" harfinin üstündeki çizgi bayağı silinmiş "I" harfi gibi görünüyor. Bir de sondaki "G" harfi tamamen silinmiş. Yani görünüm şöyle : "VİCIVSAV..?
            Bu konuda beni uyardığınız için size teşekkürlerimi arz ediyorum.
                                                                                                                                    Mehmet SEZEN

                                                                                                                                        29.05.2009 Zile

 

.
   IMP

   (vac)

   CAESAR

   MAVRSEVERVS

   [ALEXANDER]

   PIVSFELIXIN

   VICTVSAVG

   PONT MAXTRIB

   POTESTAS COS

   P P PROCOS

   PER Q IVLPROCVLE

   IANVM LEG PR

   PRMILI

   ZELIT
 

.
  Imp(erator)

   

  Caesar

  M(arcus) Aur(elius) Severus

  [ALEXANDER]

  Pius Felix In -

  - victus Aug(ustus)

  Pont(ifex) Max(imus) Trib(unicia)

  Potestas Co(n)s(ul)

  P(ater) P(atriae) Proco(n)s(ul)

  Per Q(uintum) Iul(ium) Procule -

  - ianum Leg(atum) Pr(o)

  Pr(aetorem) Mil(ia) I

  (Civitas) Zelit(anorum)
 

             Bu Miltaşı (Mesafe Taşı); imanlı, talihli, yenilmez Augustus diye tanınan, tüm Tribun’un yetkisini kendisinde toplayan, ülkenin Başrahibi ve babası, Konsül, İmparator Kayser (Sezar) Marcus Aurelius Severus [Alexander]’a ithafen, Zile halkı adına, Pretor’un Eyâlet Vâlisi olarak görevlendirdiği Quintus Iulius Proculeianus tarafından birinci mil’e dikilmiştir.

 

Kalede Bir Araya Getirilen Muhtelif Sütun Parçaları


Fotoğraf : Bekir AKSOY - 23.08.2007

 

            Kale içerisinde irili ufaklı, dağınık halde ya da bir araya getirilmiş ve bazılarında yazıtlar bulunan taşlar halen mevcuttur.

 

TARİHÎ BİR YANLIŞI DÜZELTELİM !

 

            Birçok kaynakta yukarıdaki fotoğrafın altında da görüldüğü gibi Mesafe Taşları'nda Sezar'ın Kitabesi'nin yazılı olduğuna dair beyan vardır. 1978 yılında bir kamera çekiminde aşağıdaki görüntüler eşliğinde şu ifadeler sesli olarak kayda alınmıştı : Roma İmparatoru Sezar tarafından tarihin en kısa mektubunun yazıldığı Zile Kasabası'ndayız. Zile Ovası'nda Pontus Kralı Farnas'ı yenen Sezar, bu zaferini "Geldim, gördüm, yendim!" sözleriyle ifade etmişti. Bugün Zile Kalesi'nde bir sütun üzerinde bozulmuş olarak bu yazılar görülür.

 


http://www.zilesitesi.com/hsvideolar.asp http://video.google.com/videoplay?docid=-4330944635930025269

alternatif link : http://www.dailymotion.com/zilesitesi/video/x6cxe2_zile-1978-kiraz-festivali_lifestyle

 

            Oysa bu mesafe taşlarındaki Lâtince metinlerde nelerin yazılı olduğunu aşağıdaki makalemizde üç kitabe için (dördüncü kitabe henüz okunamadı) gene aynı şahıstan aldığım notlara dayanarak ayrı ayrı açılımlarıyla verdik. http://unyezile.com/sutun.htm

 

            Beyanın doğrusu şu şekilde olmalıdır : Her Mesafe Taşı da İmparator Caesar'a (Sezar = Kayser) ithafen, Zile halkı adına Pontus Eyâlet Vâlileri tarafından mil'e dikilmiştir.

 

    

            Kaynakça :

            1 http://www.afyonsmmmo.org.tr/cay.html
           
2 Tuna, T. - http://www.festtravel.com/festtravel.cfm?fuseaction=lider.makale&MID=30&Lid=6
           
3 Prof. Jan GADOYNE, Teple Uni. Roma - http://arkeolojidunyasi.com/arkeomakaleler/roma_yollari.html
            4 http://www.bilgiservisim.com/2007/08/15/istanbul-gezileri-2/
           
5 Cumont, Fr., CRAI – “Deux Pierres Milliaires du Pont” (1905), 348.
           
6 Cumont, Fr., and Cumont E. – “Voyage d’Exploration Archéologique dans le Pont et la Petite Arménie” (Brussels 1906) (Studia Pontica II), 194 (No. 468), 197.
           
7 Wilson, D.R., AS X, “Two Milestones from Pontus” (1960), 133 – 135 (No. 1).
           
8 Serezli, H. – Miltaşları'nın Dr. David H. French'ten alınan İngilizce / Türkçe tercüme notları (6 sh.), 12.VI.1978.
           
9 Tercüman Çocuk Dergisi - 03.12.1982, Sayı : 49, 18. sh.

Zile Kalesi'nde Sergilenen İki Farklı Amaçlı Mermer Taş
    
Fotoğraflar : Bekir AKSOY - 23.08.2007 / 06.09.2007

            ÖNEMLİ NOT : Bu makale yazılırken Araştırmacı Sayın Bekir ALTINDAL ve Arkeolog Kâmil PAŞAY'ın üç yıl önce konuyla ilgili bana verdikleri el yazısıyla yazılmış bir sayfalık not, onlara söz verdiğim üzere kapalı bir zarf içerisine koymuş olduğumdan içeriklerine bakılmamış ve bilgiler makaleye yansıtılmamıştır. Kendileri ileri bir tarihte bu belgeyi değerlendireceklerini söylediklerinden açıklamayı gerekli gördüm.

   
Solda Mesafe Taşı - Sağda Kale İçerisinde Sergilenen Mermer Taşlar (Fot. Bekir AKSOY - 06.09.2007)

Zile Makaleleri Sayfasına  

Dönmek İçin TIKLAYINIZ

YAZDIR